Poelman

01/06/2026

Douwe dakpan vertelt....

Broekstuk, of broek kapot?
Ze zijn er nog steeds: peperdure broeken waar opzettelijk grote g*ten in zijn gemaakt. De jeugd loopt er mee weg! Wij lopen natuurlijk in stevige werkbroeken, maar tijdens de sloopklussen willen die ook nog wel eens kapot gaan. Je ontkomt er gewoon niet aan, hoe goed je ook je best doet. En dan gaat ook zo’n broek stuk.
Maar in de bijzondere wereld van de dakpannen bestaat ook een broekstuk.

Het is de nokpan aan het begin of het einde van de nok, die dan vervolgens in een bepaalde hoek naar beneden gaat als afdekking van de zogenaamde hoekslepers. Het is een bijzondere dakpan/nokpan omdat er nogal wat komt kijken bij zo’n broekstuk. In de eerste plaats het type nokpan, want broekstukken zijn er in heel veel soorten. Meestal gaan de schuin naar beneden lopende nokpannen gewoon door in hetzelfde type, maar er zijn ook
broekstukken waarbij de hoekslepers uit een andere soort bestaat.

Ten tweede zijn er ook hier begin en eindpannen van: er wordt immers begonnen met een beginpan die onder de volgende nokpan ligt, en de eindpan die als laatste over de vorige rand wordt gelegd. Dan is er de hellingsgraad van de schuine zijden om zodoende een mooie aansluiting te krijgen, en vervolgens is er dan nog de afmeting tussen die hoekslepers. En als laatste is er dan nog de mogelijkheid dat er niet twee schuin aflopende nokken zijn, maar meerdere. Ze zijn er bijvoorbeeld ook met 5 aansluitingen (zie foto). Dit soort broekstukken werden dan gebruikt bij torentjes of uitbouwtjes.

Natuurlijk zijn die broekstukken er in allerlei afmetingen en kleuren. Het is een bijzonder onderdeel in de dakpannenhandel en moeilijk te verkopen door al die mogelijkheden. Vroeger werden ze vaak als een speciaal product op order gemaakt, maar vandaag de dag gaat dat anders, want nu spreekt men niet meer van een broekstuk maar van een vorstenhoed. Het wezenlijke verschil zit in het feit dat dit een soort bol is met aan de onderkant halfronde openingen die over de hoekslepers vallen. De nokpannen worden daarbij helemaal aangepast en bijgesneden totdat die bol er helemaal overheen valt en alles afdekt.

Die vorstenhoeden zijn er voor de gebakken keramische dakpannen maar ook voor de betonnen sneldek pannen. En afhankelijk van het type pan zijn er verschillende afmetingen te verkrijgen voor zo’n hoed. Maar het allermooist zijn de keramische broekstukken met daarop een piron o.i.d. Dat kan iets eenvoudigs zijn zoals een soort puntje, maar dit kunnen ook hele grote broekstukken zijn van een kerkdak met daarop bijvoorbeeld een kruis, alles van gebakken klei. Soms in één keer gevormd en gebakken, en soms in twee delen die dan met een ijzeren pen met elkaar verbonden zijn. Het zijn topstukjes van keramische kunst en
een prachtige blikvanger op een dak. Helaas worden die uitbundige versieringen vandaag de dag vrijwel niet meer gebruikt, ook vanwege de productiekosten.

Het noorden van ons land is toch al veel behoudender als het om keramische producten en bouwstijlen gaat dan het zuiden. Dat had te maken met de aanwezigheid van vrij veel dakpannen producenten en ook de Bourgondische inslag van de zuiderlingen.

26/05/2026

Douwe dakpan vertelt…..

Nieuw!!!!

Het klinkt misschien als zo’n schreeuwerige radio dj uit de jaren 80, maar het is toch echt waar. Want bij Poelman verkopen we sinds een paar jaar ook gloednieuwe dakpannen en nokpannen. Dat verwacht je dan waarschijnlijk niet bij zo’n handel in gebruikte bouwmaterialen maar er zijn een paar oorzaken waardoor het soms niet anders kan.

Recuperatiemarkt is een prachtig Belgisch woord voor de handel in circulaire materialen, en het is natuurlijk ook geweldig dat gebruikte bouwmaterialen weer een tweede leven krijgen. Maar soms kan het gewoon niet anders dan nieuwe dakpannen te gebruiken. En dan gaat het niet om de nieuwe soorten die bij alle bouwmaterialen handelaren te koop zijn, maar om REPLICA pannen. Gemaakt naar oud model en afmeting.

Het grote voordeel hierbij is het feit dat er nu geen begrenzingen zijn aan het aantal. Ze kunnen gewoon altijd gemaakt worden en in iedere hoeveelheid. Dat klinkt dan weer ietsjes te simpel omdat je eerst een mal moet maken, en zo’n mal kun je niet één op één even maken omdat je te maken krijgt met de krimpfactor van de klei, en die heeft dan weer te maken met de kleisoort.

Als je de afmetingen weet van een bepaalde dakpan moet je daar bijvoorbeeld 6 of 8 % bij optellen. En dan hangt het ook nog een keer van de oventemperatuur af. Stenen en dakpannen worden zo rond de 1050 tot 1100 graden gebakken en dan is het de kunst om uit te vinden hoeveel krimp er te verwachten is. En dat is vaak een kwestie van heel veel proef stoken van de fabriek. Maar als het dan eenmaal goed is, kan er geproduceerd worden totdat ook zo’n mal weer slijtage begint te vertonen.

En zo kon het gebeuren dat Woningbouwvereniging Elkien 177 daken ging vervangen in de Hollanderwijk in Leeuwarden met zwart geglazuurde Friese Golfpannen afkomstig uit Grootegast. De reden om toch voor nieuw te kiezen is in zo’n geval het grote aantal. Want het is gewoon niet te doen om voor 177 woninkjes identieke dakpannen te vinden. Een mooie bijkomstigheid is nog wel dat de vele tienduizenden dakpannen die van de daken werden verwijderd in de Hollanderwijk op soort, kwaliteit en merk werden gesorteerd in Grootegast. En daarbij kwamen een groot aantal Friese fabrikanten tevoorschijn o.a. Van Hulst uit Harlingen, Vermeulen uit Leeuwarden, De Vries uit Makkum en Van der Meij uit Leeuwarden.

In dit geval was het grote aantal een reden, een andere reden is het feit dat sommige soorten gebruikte nokpannen simpelweg altijd op zijn. Veel vraag en weinig aanbod. En om dan toch een goed alternatief te bieden zijn er dan de replica nokpannen. En dan gaat het vooral om de oudere modellen die veelal gebruikt werden bij de Oude Holle dakpan en de Friese golfpannen, de zogenaamde schelpjes. Die vormen nu een vast onderdeel van de toch al zo grote voorraad in Grootegast. Vooral zwart geglazuurd en steenrood.

Bij deze dakpannen gaat het niet om de kenmerkende Friese variant die iets taps toeloopt, maar om de rechte variant die in vrijwel in ons hele land gemaakt werd. In het noorden van ons land werd in die nokpannen een gaatje geboord zodat men ze op het dak kon vastzetten met een ouderwetse spijker. Door de jaren gingen die spijkers roesten en uitzetten waardoor onnoemelijk veel nokpannen kapot zijn gegaan.

In de rest van ons land zijn ze veelal gewoon gemetseld met (kalk)specie. Met als gevolg dat ze bijna niet meer heel van het dak te krijgen zijn. Maar nu zijn er dus de replica nokpannen, Friese golfpannen en Oude Holle dakpannen verkrijgbaar. Meestal op voorraad, en anders in overleg in productie.

18/05/2026

Douwe dakpan vertelt.....

De achterkant is niet de koopmanskant.

Deze uitspraak kreeg ik jaren geleden van een collega dakpannenhandelaar, en de betekenis
is vrij simpel: als de voorkant maar mooi is. De voorkant van een pand werd vaak met
duurdere dakpannen belegd dan de achterkant. Die voorkant had veelal zwart of bruin
geglazuurde dakpannen, maar dat had ook nog een andere functie. Want door dat glazuur
liep het water sneller naar de dakgoot richting waterput, en ongeglazuurde dakpannen
houden meer vocht vast waardoor de pannen meer vuil en aanslag vast houden.

Die uitspraak kwam onlangs weer eens van pas maar nu niet vanwege dakpannen maar voor
een gigantische voordeur met bijbehorende pui in een boerderij, inclusief glas in lood
ramen. Het pand ging toch al tegen de grond, en dan is het zaak om zoiets er zo goed
mogelijk uit te halen zodat het nog een tweede ronde mee kan. Maar aan de binnenkant was
van die voordeur helemaal niks te zien! Alles was weggewerkt door strakke gipsplaten en
behang! Naast het feit dat de pompeuze ingangspartij compleet met een enorme
hardstenen trap overduidelijk niet meer werd gebruikt, zal kou en tocht ook een reden
geweest zijn om dit zo te doen.

Aan de zijkant van de woning was trouwens nog een hardstenen trap, minder groot maar
wel ouder: de deur naar de achterkant van dit enorme voorhuis. Waarschijnlijk de trap voor
het “normale” gebruik. De voordeur is optisch gezien een topstukje van architectuur en een
duidelijk voorbeeld van de rijkdom van weleer. En die rijkdom was ook te zien aan de grote
paneeldeuren. Prachtige deuren met mooie sierlijstjes en gesneden/gestoken panelen,
schuin aflopend naar de zijkanten: bossing panelen of geboste panelen. Maar net als bij de
prachtige ingangspartij werden die mooie paneeldeuren in de jaren 60 weg getimmerd
achter platen hardboard. In dit specifieke geval was dit 1962, de timmerman had het met
een potlood op de binnenkant geschreven.

Dat was in die periode heel normaal: zachtboard, hardboard, triplex en schrootjes. Alles
werd weggewerkt zodat het mooi vlak en strak werd. En dat was in dit geval heel jammer,
want die mooie elementen van de deur staken iets te ver naar voren en zijn destijds
simpelweg verwijderd! Soms werden die platen gelijmd waardoor ze eigenlijk niet meer
geschikt zijn voor verkoop, maar meestal werden ze met kleine spijkertjes vastgezet. Aan de
ene kant een geluk omdat ze dan weer te gebruiken zijn, maar aan de andere kant wel heel
bewerkelijk omdat die spijkertjes vrijwel altijd in het hout blijven steken bij het verwijderen
van de plaat hardboard.

De overtreffende trap in dit geval is het gebruik van linnen op deuren. Dit werd ook
vastgespijkerd, maar vrijwel altijd met onnoemelijk veel kleine spijkertjes. Als het linnen
eenmaal was gespannen was dit de ondergrond voor behang. Dus ook hier was de functie
van de deur teruggebracht tot iets wat beter paste voor het oog. Maar al die verbeteringen
van maken het wel bewerkelijker en duurder om zoiets weer een nieuw leven in te blazen.

Of ze destijds een plaat voor de kop hadden om dit te doen is ook weer een stapje te ver
want tijden hebben nu eenmaal tijden. Circulaire materialen zijn mooi, maar maken het
sloopwerk soms wel heel lastig. Een uitdaging heet dat dan.......

12/05/2026

Douwe Dakpan vertelt.......

De verbinding.

Vrijwel iedereen heeft heb eens zo’n meubelpakket van de blauw-gele gigant uit o.a.
Groningen in elkaar gezet. En vrijwel iedereen weet dan ook wel dat er wat onderdeeltjes
overblijven! Het grote voordeel van die pakketten is ook meteen het grote nadeel: de
verbindingen zijn haaks op elkaar met voorgeboorde g*ten. De paneeltjes worden dan
letterlijk haaks tegen elkaar gezet en met een schroef verbonden door een voorgeboord g*t.
Totaal geen sterkte.

Dat was vroeger wel even wat anders, want wie nog een oud kastje in huis heeft staan kan
het heel eenvoudig controleren: trek maar eens een lade naar buiten en bekijk dan de
aanhechting maar eens. Die is veelal met een zogenaamde zwaluwstaart verbinding
gemaakt, en dan ook nog eens een hele rij naast elkaar! Heel veel werk maar enorm sterk!
Een iets simpeler variant is dan de pen g*t verbinding: de onderdelen vallen deels over
elkaar of in elkaar en daar wordt dan een g*t in geboord waarin dan een houten pen wordt
geslagen.

Dit systeem is honderden jaren gebruikt, zowel in de woningbouw als de scheepsbouw. De
boerderijen die destijds door pioniers in Amerika werden gebouwd hebben ook allemaal dit
systeem. Later werden ook enorme hand gesmede spijkers gebruikt die soms wel 60 cm lang
waren. Maar ook enorme smeedijzeren pennen die met een schroef werden vastgezet of
met een spie. Soms zie je beide systemen in één spant toegepast. Daar kwam afgelopen
week een prachtig voorbeeld van binnen, meerdere zelfs. Want de grote balken van een
boerderij waren met enorme ijzeren pennen aan elkaar gezet, terwijl in dezelfde balken ook
uitsparingen waren gemaakt voor de zogenaamde hanenbalken. Die werden op hun plek
gehouden door ronde houten pennen.

Hanenbalken zijn letterlijk de balken waarop de haan (ook uilen) ’s nachts zat. Veel mensen
noemen alles wat bovenin een kap te vinden is aan balken simpelweg hanenbalken, maar
dat klopt niet: hanenbalken zijn bovenin de kap te vinden, de eerste dwarsbalken onder de
nok. Die pen en g*t verbinding is trouwens overal in de bouw terug te vinden en is niet
alleen voor grote constructies gebruikt. Ze zijn ook gebruikt bij eenvoudige meubels en
allerlei houten constructies zoals voertroggen, kozijnen voor deuren en ramen etc. En dan
zijn we eigenlijk weer terug bij die meubeltjes van IKEA, want die gebruiken in principe ook
nog steeds die houten pennen. Het grote verschil met vroeger is dat het nu om houten
deuvels gaat die precies zover in het hout gaan dat de voorgeboorde plank precies op die
deuvel past en vanaf de buitenkant niet te zien is! Het grote probleem met al die
voorgeboorde g*ten is dat het geen stevigheid geeft omdat het veelal geperst spaanplaat is
en uiteindelijk los komt.

En dat is wel even anders met die verbindingen van 100 of 200 jaar oud! Die zijn zelfs met
grof geweld van een hydraulische kraan maar amper los te krijgen! Vaak breekt het hout

i.p.v. de balk en die eerdergenoemde ijzeren pennen zijn zo sterk dat ze wel buigen maar
niet losschieten of knappen. Een paar van die enorme pennen van wel 50 cm lang hadden
een geweldige borging aan de onderkant: ze werden met een grote ijzeren wig vast
geslagen! De handwerkslieden van weleer hadden er veel werk van, maar de hedendaagse
kraanmachinist met 400 bar op de olieleidingen krijgt ze maar met moeite los.

05/05/2026

04/05/2026

04/05/2026

Douwe dakpan vertelt…….

Een houtrijke balk.

Bij het slopen van een schuur komt heel veel materiaal vrij, te beginnen met de dakpannen, dan het houtwerk en tenslotte de buiten en binnenmuren. Al dan niet bruikbaar. Het hout van die enorme schuren is veelal onbruikbaar. Een vierkante meter dakpannen weegt iets van 50 kg. en dat ligt er dan al die jaren naar beneden te drukken. En door de werking van de weersinvloeden (regen, storm en water) gaat uiteindelijk alles een keertje kapot of is het zodanig versleten dat het onbruikbaar is.

Maar het grootste probleem bij schuren is de houtworm en soms de boktor. Die hebben generaties lang hun gangetjes door de balken gevreten waardoor heel veel van het spantwerk simpelweg op is. De juffers en muurplaten zijn vrijwel altijd te slecht om te bewaren. Maar de grote gebinten, de staanders en het zogenaamde vierkant bovenin, zijn meestal nog wel bruikbaar. Het is aan de klant om de aangevreten buitenlaag van die balken weg te halen of te behandelen met een chemisch goedje. Maar dit zijn top voorbeelden van circulair slopen en bouwen. Deze balken zijn ooit uit hele oude bomen gezaagd waardoor ze enorm sterk zijn.

Dat is duidelijk te zien als zo’n balk wordt gezaagd, want de groeiringen/jaarringen zitten zo dicht op elkaar dat ze soms met het blote oog niet eens zijn te tellen! Het hedendaagse hout komt van snelgroeiende bomen uit productiebossen en tussen de jaarringen zit soms wel 5 tot 8 mm. ruimte! Vooral de grote en veelal heel lange balken bovenin de kap van een schuur zijn een lust voor het oog: soms wel tot 13 meter lang, kaarsrecht hout uit één boom gezaagd! Dat is trouwens vaak Amerikaans grenenhout, iets roodachtig van kleur en een beetje vet. Wanneer zo’n 100 of 200 jaar oude balk even wordt bijgewerkt zie je het, voel je het , en ruik je het: Amerikaans grenen!

Maar ook lange balken worden weer ergens aan elkaar vastgezet en dat gebeurde destijds natuurlijk weer veel mooier en beter dan de hedendaagse manier met metalen verbindingsplaten en hoekijzers. Die balken werden vaak met vertandingen aan elkaar gekoppeld en daarna voorzien van hand gesmede ijzeren pennen! Prachtige voorbeelden van handwerkslieden die hun ziel en zaligheid legden in hun werk. Van een grote boerenschuur komt dus eigenlijk alleen maar een grote partij houten bintwerk vrij. Kleinere boerderijtjes hebben lichtere balken, maar de grote Groningse boerderijen hebben balken van soms wel 50 bij 50 cm. Materiaal genoeg om er een stukje af te zagen vanwege die houtwormen.

In de afgelopen decennia zijn veel van deze balken naar zagerijen gegaan waar er mooie brede vloerplanken van werken gezaagd, al dan niet voorzien van een veer en groef verbinding. Maar het mooiste is natuurlijk het hergebruik als gebinte in een boerderij, met een mooi gemetseld voetstukje om het intrekken van vocht te voorkomen. Vandaag de dag liggen ze keurig gestapeld in een loods in Grootegast, voorzien van een labeltje met daarop de afmetingen, wachtend op een nieuw leven. Kwaliteit laat zich niet verloochenen en dat geldt zeker voor (Amerikaans) grenen balken.

28/04/2026

Douwe dakpan vertelt....
Om de g*ten heen is het droog!
Het is niet echt logisch, maar soms zit er een g*t in een dakpan.
Dat kan verschillende oorzaken hebben. Alle dakpannen slijten, maar soms zijn pannen slecht gemaakt en slijten ze door weer en wind. En dat gaat zover dat er letterlijk g*ten in vallen. Meestal gewoon met het blote oog te zien, en soms in het gedeelte waar ze elkaar overlappen.

Ook kan er bij de productie rotzooi in de klei achtergebleven zoals stukjes ijzer of stukjes klei. Die stukjes klei worden kleipitten genoemd en die binden zich nagenoeg niet met de klei. En het kan lang, heel lang duren, maar uiteindelijk knapt de pan of een deel ervan, waardoor een beschadiging optreedt of zelfs letterlijk een g*t!

IJzer gaat op den duur een reactie aan met zuurstof, gaat roesten en gaat uitzetten waardoor de pan ook gaat “springen”, maar ook worden de g*ten door de mens gemaakt ná de productie.

Zo worden er g*ten geboord omdat men er met een ijzeren buis doorheen moet voor bijvoorbeeld een antenne of voor een bliksemafleider. Soms worden er g*ten geboord om beugels in te monteren voor bliksemafleiders. Maar ook daar heeft de pannenindustrie een oplossing voor gevonden, een soort dakdoorvoerpan voor kabels.

Ook bestaan er Oude Holle pannen met aan de achterzijde een soort uitstulping waarin een gaatje is gemaakt waarmee ze met een touwtje aan de panlat konden worden vastgezet. Enkele producenten van VH pannen hebben dit ooit gemaakt. Nokpannen worden bij de productie soms voorzien van een gaatje, bedoelt voor het vastzetten op de dakruiter of nokbalk. Vandaag de dag worden hiervoor speciale klemmen gemaakt zodat er geen zichtbare gaatjes meer zijn die weer afgedekt moeten worden met het bekende loodje op een spijker.

En toch zag ik onlangs een g*t in een dakpan op een plek waarvan ik meteen zag dat het bij de productie was gedaan en niet later om één of andere reden. Maar waarom, en waarvoor? Is het bewust gedaan of was er iets mis met de machine? Het gaatje zit aan de linkerkant van de pan, in de zijsluiting. Totaal onlogisch volgens mij. Niet geschikt voor een kabeldoorvoer, en te groot voor een spijker of een schroef. Zo door de jaren heen heb ik heel wat bewerkingen aan pannen en gevelpannen e.d. gezien maar dit is weer eens een vreemde eend in de bijt.

Mocht er iemand zijn die dit leest en mij kan vertellen waarvoor dit diende, ik hoor het graag!

20/04/2026

Douwe Dakpan vertelt……
De Hogelandse pan.
Onlangs kwam iemand met een bijzondere dakpan ons opslagterrein oprijden. Van sommige dakpannen is in één oogopslag wel te zeggen of ze aanwezig zijn, of juist niet. En deze pan behoorde tot die laatste categorie. Het ging hier namelijk om de Hogelandsche pan.
Nu zullen inwoners van het Hogeland misschien denken “hebben wij hier in het Hogeland een eigen dakpan?”. Voor wie het nog niet weet, de Groningse gemeente het Hogeland bestaat nog maar sinds 2019 na een fusie van de gemeenten Bedum, Eemsmond, Winsum en De Marne. Er zijn maar liefst 51 dorpen te vinden en 67 buurtschappen. Buurtschappen met bijzondere namen zoals Paapstil, Schapehals, Takkebos en Valom. Ook de Waddeneilanden Rottumeroog en Rottumerplaat behoren tot het Hogeland.
Nu zijn er in deze noordelijke streek van de provincie heel veel steen en dakpannenfabriekjes geweest waar enorme hoeveelheden stenen en pannen zijn gemaakt, maar in tegenstelling tot Fryslân heeft de provincie helaas geen echte dakpannen cultuur gehad. Wel heel veel varianten op bestaande soorten, maar geen eigen ontwerpen. En dus is de Hoogelandsche dakpan ook NIET afkomstig oet Grunnn. Deze bijzondere dakpan is maar heel kort in productie geweest, van 1880 tot 1925 door slechts één fabrikant: Stoom Pannen en Tegelfabriek Fa. J.C van der Schroeff & Zoon uit Utrecht.
Het is in principe een OVH dakpan maar is toch afwijkend van de normale vorm. Het meest opvallende, naast de afmeting, is nog wel het feit dat de pan niet erg diep gegolfd is. En die diepere golf is juist één van de kenmerken van een OVH pan. Bovendien is het wat een slecht afgewerkte pan. Een dakvlak met dit type dakpan is trouwens bijna niet te onderscheiden van de Oude Holle dakpan. Wat het dan voor een handelaar ook nog weer vervelend maakt is het feit dat er nogal wat maatspreiding voorkomt bij dit type pan. Voor de verzamelaar van dakpannen is er trouwens een gigantische uitdaging: van deze pan die op zich al heel weinig voorkomt bestaat een miniatuurversie!
En dat is dan wel de grootste tegenstelling tot de vele Groninger dakpannen. Onder de handelaren en verzamelaars is het algemeen bekend dat de dakpannen uit de provincie veelal groter en ook zwaarder zijn dan in de rest van ons land. In Visvliet stond ooit ook een dakpannenfabriekje en die naam is terug te vinden in de naam Visvlieter dakpannen. En dat is een soort merknaam geworden voor zeer groot uitgevallen Oude Holle dakpannen.
Friese Oude Holle dakpannen zijn zo rond de 34 -35 cm lang maar de Groninger pannen bestaan tot maar liefst 48 cm. lengte! Maar de Hoogelandsche pan komt dus uit Utrecht en niet uit één van de fabriekjes uit Bedum, Winsum of Onderdendam. Vreemd genoeg heeft Van Oordt uit Alphen a/d Rijn een vrijwel identieke pan gemaakt, maar is deze niet terug te vinden in het producten overzicht van deze fabriek. Misschien een probeersel, of misschien een eenmalige ovenstook.

13/04/2026

Douwe Dakpan vertelt.....

Is een bikkel een Chinese bikker?
Het voorraad houden van circulaire goederen is nog niet zo gemakkelijk. En dat is zeker het geval bij metselstenen, omdat er nogal wat haken en ogen zitten aan die stenen. Soms zelfs letterlijk, maar vooral figuurlijk. Want er komt nogal wat bij kijken voordat zo’n steentje kant en klaar op een pallet ligt en opnieuw gebruikt kan worden. En dat begint al voordat een sloop wordt aangenomen. Want is die steen nog goed genoeg voor hergebruik, of is de kwaliteit zó slecht dat het letterlijk naar de puin recycling gaat? En is het goed te doen om die stenen er zo heel mogelijk uit te krijgen?

Want hoe het ook bekeken wordt: machine en manuren worden alsmaar duurder. De kraanmachinist heeft langer werk om bruikbare stenen te verwijderen en op te laden, vaak moet er een extra container komen voor het vervoer. Op het opslagterrein zelf nemen ongebikte stenen ook nog eens een behoorlijke hap ruimte in beslag omdat die verwerking natuurlijk veel minder snel gaat dan de aanvoer. En dan de verdere verwerking zelf. Dat is simpelweg gezegd: ogen dicht en gaan. Want het is natuurlijk niet één van de mooiste werkjes al hoeft men niet meer te bikken met een bijltje.

Het afbikken gaat vandaag de dag met door luchtdruk aangedreven bikbeiteltjes, of met snel ronddraaiende “vingertjes” op een statief waar de steen tegenaan wordt geduwd. Maar om een volleerde steenbikker te worden vergt nogal wat tijd, aansturing, gevoel en inzicht. Want er is geen partij steen gelijk aan de vorige: is het een binnen of buitenmuur steen? Harde specie of traslaag cement? Is het schelpenkalk of leem? Alles maakt verschil, want heeft er klimop tegen de gevel gezeten? Is de steen al eerder eens gebikt/hergebruikt? Is de steen geverfd (geweest), heeft het pand in brand gestaan? Is het een harde steen, zoals bijvoorbeeld de knalrode Groninger steen, of is het een appelbloesem steentje uit de binnenmuur? Is de steen bij de productie te hoog gestookt waardoor deze krom is getrokken? Of was de temperatuur juist te laag waardoor het eigenlijk te zachte stenen werden?

Bij de productie werd destijds een scherpe sortering gemaakt in eerste en tweede keus, afhankelijk van de hardheid en de vochtopname. En bij het steenbikken kun je dat zonder meer duidelijk merken, want te zachte stenen breken natuurlijk eerder dan loeiharde stenen. Een goede steenbikker voelt dit al als hij de steen oppakt, en het oog doet dan de rest. Het is één en al ervaring. Bij harde stenen moet je niet te dicht bij de zijkanten komen omdat die dan loskomen door de trillingen. En bij zachte stenen moet je de bikhamer beslist niet rechtop houden omdat dan de druk te groot wordt. Er zijn heel wat zaken waar rekening mee moet worden gehouden. En dat geldt ook voor het stapelen van de stenen op een pallet. De stenen mogen niet uitsteken omdat er dan niet twee pallets naast elkaar op een vrachtauto gaan. Alle lagen moeten evenveel stenen bevatten en alle lagen moet vlak zijn. En dat valt niet mee, want ook dat is kijken, tellen en aanvoelen.

Of al dat werk gedaan kan worden door mensen afkomstig buiten Nederland? Dat zal zeker niet meevallen, want er is heel veel om uit te leggen, en ondanks vertaal apps, is communicatie soms best nog wel moeilijk. Maar de oneindigheid van al dat werk eindigt uiteindelijk in een mooie gerestaureerde gevel of binnenmuur. Dat er een prijskaartje aan al dat werk hangt is natuurlijk logisch, want je kunt in dit geval echt geen prijsvergelijking maken tussen oude en nieuwe stenen. Bij circulaire materialen gaat het vaak niet alleen om de centjes maar ook om het gevoel, het idee erachter. En dat begint dus al bij sloop.